نانو! فناوری که شاید هنوز برای خیلی از دانشجویان به عنوان یک رشته یا علم قابل لمس نشده است چون هم علم جدیدی است و هم دانشی است که آشنایی با آن نیاز به تخصص های خاص دارد .
چندی پیش جشنواره فناوری برترین های نانو در کشور با حضور دانشگاه های مختلف و شرکت ها و نهادهای صاحب این علم در کشور برگزار شد که دانشگاه صنعتی شریف رتبه نخست را در آن به خود اختصاص داد . هشتمین همایش دانشجویی فناوری نانو که در آذر ماه امسال برگزار شد از دیگر برنامه هایی بود که در رابطه با علم و فناوری نانو انجام گرفت .
سری به پژوهشکده فناوری نانو دانشگاه صنعتی شریف و دکتر پژمان ساسانپور نخستین دکترای گرایش نانو الکترونیک این دانشگاه و برگزیده هشتمین همایش دانشجویی فناوری نانو می زنیم تا هم با علم نانو و این رشته دانشگاهی بیشتر آشنا شویم و هم در جریان کارها و پژوهش های دانشجویی و علمی که در این زمینه در کشور صورت گرفته است قرار بگیریم .
از علم نانو بگوييد و اينكه چه لزومي براي آشنايي با اين علم و جود دارد؟
نانو در كلمه به معني به 10 به توان منفي 9 است و اين پيشوندي است كه در لغت معني ندارد اما وقتي در نانو تكنولوژي ، از آن صحبت مي شود ابعاد نانومتري در نظر است ابعادي كه اگر بخواهيم آن را با ساختار ماده مقايسه كنيم در حد ابعاد اتمي است . بگذاريد در همين ابتدا يك مثال ساده از كارايي اين علم را بگويم . مي توانيد يك آهنربا را فرض كنيد ، آهنربا شامل توده اي از پودرهاي مغناطيسي است كه آهن را جذب مي كند وقتي به جاي اين پودرها ي معمولي كه ساختار هاي ميكرومتري دارند از ساختارهاي نانومتري استفاده شود آن وقت است كه دهها برابر، اين آهنربا قدرت مغناطيسي خواهد داشت .
تكنولوژي نانو در همه زمينه هاي علوم شاخه دوانده ، در گذشته هاي دور هم اين علم هرچند به نام نانو شناخته شده نبوده اما استفاده مي شد ، در شيشه كاري هاي قديمي يا كارهاي كيميا گري گذشتگان به گونه ا ي ساختارهاي نانومتري داشتيم . اما شروع اين تكنولوژي بر مي گردد به زماني كه آقاي " فايمن" در سال 1959 در دانشگاه كلتك در يك سخنراني معروف مي گويد " به نظر مي رسد در آن اندازه هاي پايين تر راههاي زيادي براي جست و جو كردن است . " يعني تكنولوژي ها را در ذرات پايين تر و ريزتري مي توان دنبال كرد .
طي 10 سال گذشته اين علم پيشرفت هاي زيادي داشته است مثل ساخت ميكروسكوپ جريان تونلي ، كه به سرعت باعث رشد اين علم شد ، نانو را در زندگيمان و در تمامي وسايلي كه حافظه و پردازنده دارند مثل كامپيوترها ، موبايلها ، دستگاههاي تصويربرداري ، دوربين هاي فيلمبرداري مي بينيم .. در سيستم هاي پزشكي و در امر تشخيص بيماري ها هم همين طور ! مثلا بحث رهايش هدفمند دارو كه بحث خيلي داغي است .شما يك بيماري مثل سرطان را در نظر بگيريد دارويي كه براي اين بيماري و طي مراحل شيمي درماني داده مي شود دارويي است كه در تمام بدن پخش مي شود تا سلول هاي سرطاني را از بين ببرد اما اين پخش شدن در تمام بدن باعث مي شود تا سلولهاي ديگري هم آسيب ببينند همان عاملي كه باعث ريزش مو و يا ديگر مسائل براي اين بيماران مي شود اما در طرح " رهايش هدفمند دارو " نانو ، اين كمك را مي كند تا دارو به بافتي بچسبد كه بايد ترميم شود و يا ازبين برود يعني مثل يك كليد كه براي بازكردن فقط همان قفل مورد نظر كاربرد دارد . و اين مي تواند راهگشاي بسياري از مشكلات پزشكي در اينگونه بيماريها باشد . . از علوم بيولوژيك و ساختارهاي پردازشي كه بگذريم مي توان از ديگر كاربردهاي نانو در حسگرهاي مختلف نام برد ، مثلا حسگري كه وقتي گاز در يك محيط بالا مي رود نسبت به آن حساس است و با تغيير مقاومت الكتريكي ، براي ايجاد تعادل محيط اقدام مي كند اين حسگرها با يك لايه نازك نانو متري بسيار حساستر مي شوند و اين ايمني آن حسگر را با لا خواهد برد اصطلاحا در نانو نسبت سطح به حجم زياد است و اين باعث مي شود تا همه چيز در ابعاد كوچكتر قابليت تغيير و پيشرفت داشته باشند
هميشه بين علم و تكنولوژي فاصله وجود دارد فكر مي كنيد كه در ايران فاصله بين علم و تكنولوژي نانو چه قد ر است ؟
علم نانو خيلي قبلتراز اين وجود داشته است اما وقتي صحبت از تكنولوژي مي شود مهم است كه بدانيم به چه نياز داريم و چه كارهايي مي خواهيم انجام دهيم . الان كه نگاه مي كنم مي بينم نسبت به پنج سال گذشته پيشرفت قابل توجهي در ساخت ابزارهاي نانو متري ، سيستم هاي لايه نشاني نانو متري ، لايه نشاني هاي درخلا، سيستم هاي توليد نانو ذرات با روشهاي سنتز شيميايي و فيزيكي داشتيم .
به بحث اين علم در دانشگاهها بپردازيم اينكه به نظرتان چند درصد پايان نامه هاي دانشگاهي ما قابليت تبديل شدن به تكنولوژي و صنعت را دارند ؟
اين بحث كمي پيچيده است ما اين مشكل كه اكثريت پايان نامه ها به صنعت يا پروژه اي تبديل نميشوند را در همه رشته هاي دانشگاهي داريم كه افراد صاحبنظرتر بايد درباره آن صحبت كنند . اما در زمينه پايان نامه هاي نانو بعضا شاهد پروژه هايي هم بوديم كه به توليد رسيدند ، البته اين را هم بايد گفت كه هنوز پايان نامه هاي ارائه شده را نمي توان آن طور كه بايد با صنعت عجين شده دانست . كه البته اين مورد فقط در ايران نيست بلكه در همه جاي دنيا وجود دارد و هنوز تكنولوژي نانو "تمام صنعتي نشده" است مثلا در قسمت پردازنده ها هم فقط سه يا چهارشركت بزرگ با هزينه با لا توانسته اند اين فناوري را صنعتي كنند .
بگذاريد اين تفاوت بين صنعت يا علم را با يك مثال برايتان بگويم فرض كنيد يك پارچه را با استفاده از نانو ذره هايي مي خواهيد آنتي باكتريال كنيد اين امراز لحاظ علمي و تكنولوژي شدني است. اما اين تكنولوژي در صنعت جاي بحث دارد چون هنوز بر سر اين كه خود اين نانو ذره هاي آنتي باكتريال در داخل بدن انسان چه تاثيري مي توانند بگذارند اختلاف است .
با اين اوصاف دانشجوياني كه اين علم را مطالعه مي كنند براي رساندن طرح هايا پايان نامه هايشان به كار عملي كار مشكلتري را نسبت به باقي دانشجويان خواهند داشت يا آسانتر ؟
مي تواند آسانتر باشد چون در علم فناوري نانو خودتان صورت مساله را طرح مي كنيد و بعد جواب آن را هم پيدا مي كنيد و اين در حد پايان نامه ها مي تواند تبديل به يك محصول شود .
در مورد تجهيزات و نقش آن در تكنولوژي نانو در ايران چه طور ؟ آيا تجهيزات اين فناوري به قدر كافي در ايران وجود دارد ؟
تجهيزات در تكنولوژي اين علم حرف اول را مي زند، موادي كه به دست مي آوريد ، آناليزهاي حرارتي ، ولتاژ جريان ، مشخص يابي هاي الكتريكي و مغناطيسي همه اين ها اثر مهمي دارند كه توانستيم در ايران برخي از اين دستگاه ها را بسازيم و ارزش افزوده بيشتري نسبت به توليد انبوه ذرات نانو از ساخت همين دستگاهها به دست آوريم . به فرض 20 ميكروسكوپ مجهز براي فناوري نانو ارزش افزوده بيشتري خواهد داشت از توليد چندين كيلو نانو ذرات . بنابراين بايد توجه ويژه اي به ساخت دستگا ههاي ويژه اين علم داشته باشيم .
چه كساني در حال حاضر حامي اين علم هستند و چه كساني بايد از آن حمايت كنند ؟
ستاد فناوري نانو از دانشجويان ارشد و دكترا و اساتيد راهنماي آن حمايت مالي مي كند ولي وزارتخانه ها هم بايد سهمي از اين پژوهشها را داشته باشند كه البته وزارت علوم ، وزارت صنايع ، مركز صنايع نوين ، وزارت بهداشت و درمان ، وزارت نفت حمايتهايي را در زمينه فناوري نانو داشته اند كه البته بيش از اين نياز به حمايت آنهاست . اين راهم بايد اضافه كنيم كه ما در اين علم نسبت به كشورهاي ديگر عقب نيستيم كارهايي كه آنها انجام مي دهند مثل ماست ولي امكانات بيشتري كه آنها دارند باعث مي شود تا آن ها سرعت بيشتري در اين راه داشته باشند . مثلا فرض كنيد ما در كارهاي آزمايشگاهيمان نياز به دستگاههاي طيف سنجي ، ميكروسكوپ هاي ويژه ، و.. داريم اگر يكي از اين وسايل در يك دانشگاه باشد و در ديگري نباشد بايد وقت بگيريد ، مبلغي هزينه كنيد تا فرضا با يكي از اين وسايل مورد نظر دانشگاه ديگر پژوهشتان را انجام دهيد و اين همان چيزي است كه مانع سرعت شما خواهد شد .
از وضعيت رشته هاي دانشگاهي نانو در دانشگاهها به ويژه در مقطع دكترا بگوييد ؟
در دانشگاه شريف و دانشگاه تهران در مقاطع نانو فيزيك ، نانو الكترونيك ، نانو مواد و نانو محاسباتي در مقطع دكترا دانشجو پذيرفته مي شود مركز تحقيقاتي فيزيك نظري (آي. پي . ام ) هم روي نانو محاسباتي در مقطع دكترا دانشجو مي پذيرد اما در مقاطع تحصيلات تكميلي دانشگاههايي مثل كاشان ، تربيت مدرس هم هستند كه دانشجو ميگيرند
آيا لزوما كسي كه به عنوان مثال فيزيك خوانده است در زمينه نانو فيزيك بايد تحصيل كند تا موفق باشد ؟يعني بايد لزوما براي فناوري نانو يك تخصص خاص را در نظر گرفت يا به طور كلي اين علوم به هم مرتبطند ؟
معمولا به همين شكل است كه در همان رشته مرتبط با ليسانس بحث نانو در مقاطع تحصيلات تكميلي دنبال مي شود اما ما كساني را داريم كه از مهندسي شيمي يا فيزيك در حال مطالعه نانو مواد يا حتي نانو محاسباتي در فوق ليسانس يا بالاتر هستند . به عبارتي تمامي زمينه هاي نانو به يك شكلي در ارتباط با يكديگرهستند .
در مورد همايش هايي كه در زمينه فناوري نانو برگزار مي شود تو ضيح دهيد ؟
همايشهاي بين المللي دانشگاه شريف است كه هر دو سال يكبار در جزيره كيش برگزار مي شود كنفرانس شيراز كه از طرف انجمن نانو فناوري انجام مي پذيرد . و همايش دانشجويي كه سالانه از طرف ستاد دانشجويي براي ارائه پروژ ه هاي دانشجويي در زمينه فناوري نانو به پا مي شود و هشتمين دوره آن آذرماه امسال در مشهد بود .
فكر مي كنيد كه برگزاري چنين كنفرانس هايي چقدر لزوم دارد ؟ و چه قدر موفق عمل كرده است ؟
مطمئنا لازم است . در همين هشتمين همايش دانشجويي فناوري نانو بيش از 1000 عنوان مقاله براي شركت در همايش فرستاده شده بود كه از اين ميان 400 مقاله به بخش همايش و رقابت رسيده بودند خود اين استقبال بسيار نكته مثبتي است . از طرف ديگر در اين همايش ها فرصت تبادل نظر بين افراد مختلف شر كت كننده پيش ميايد و با توجه به همان ارتباطي كه در همه زمينه هاي علوم براي اين فناوري وجود دارد بحثهايي انجام مي شود يا كار هاي صورت مي پذيرد كه براي همه شركت كنندگان اين همايش و همين طور پيشرفت علمي نانو در ايران مفيد خواهد بود چرا كه نانو يك دانش بين رشته اي است.
مقاله شما جزو سه مقاله برگزیده این همایش بود از عنوان مقاله تان در هشتمين همايش ملي فناوري دانشجويي بگوييد ؟
بخشي از پروژه دكتراي من بود، يك شبيه سازي عددي كه به بررسي و ارائه يك روش جديد در تصوير برداري مي پردازد تا به كمك آن با استفاده از همان سيستم هاي موجود تصوير برداري قدرت تصوير برداري با لاتر رود . كه اين موضوع در تشخيص بيماري ها و درمان زود هنگام آن ها نقش مهمي دارد شما با ميكروسكوپ هاي ميدان نزديك نوري حال حاضر يا ساير ميكروسكوپ هاي دقيقتر براي تشخيص و ديده شدن يك نمونه محدوديت داريد يعني اگر تعداد مولكولهاي يك نمونه پزشكي از يك حدكمتر باشد قابليت ديده شدن ندارد اما با اين روش دقت تصوير برداري به مراتب بالاتر خواهد رفت يعني اگر به فرض براي تشخيص و دين يك نمونه به 1000 عدد ملكول نياز است اين مقدار به 200 مولكول كاهش ميابد و اين يعني اينكه يك بيماري يا يك عامل خارجي را پيش از آنكه خطر ساز باشد يا رشد زياد ي داشته باشد مي توان تشخيص داد .
در جشنواره فناوري نانو كه آبان ماه امسال برگزار شد غرفه دانشگاه صنعتي شريف مقام اول را كسب كرد كمي در اين باره هم توضيح دهيد ؟
سوم تا هفتم آبان ماه امسال اين جشنواره برگزار شد كه 10گروه با عنوان برترين هاي نانو برگزيده شدند كه غرفه دانشگاه شريف مقام اول را كسب كرد در اين جشنواره دانشگاه ها ، شركت ها ، پژوهشكده ها ، پارك هاي علم و فناوري،و آزمايشگاه ها ،انجمن هاي علمي و نهادهاي دولتي حضور داشتند .
آينده اين علم را چه طور مي بينيد ؟
ديدي كه خود من دارم بسيار مثبت و خوب است ، از همه كارهايي كه به صورت تخصصي انجام گرفته بگذريم اين علم مجموعه اي از پژوهش ها و فناوري جديدي است كه براي همه انگيزه ايجاد مي كند ، اين فناوري در مدارس هم شناسانده شده است ، همه دانشگاههاي دولتي و آزاد مقالات زيادي در اين باره منتشر كرده اند ، به نوعي اشتياق خاصي در اين زمينه وجود دارد اما مهم اين است كه اين اشتياق را بتوان جهتدار و هدفمند كرد موضوعات مختلف و كليدي فعاليتهاي مختلف اين فناوري بررسي و طبقه بندي شود و به صورت حساب شده ، افراد را به اين مسير حركت داد .
- نوترین ها
- از این تارنما
